• Polski
  • English

Rys historyczny

STRONA GŁÓWNA» Rys historyczny

Historia PTS

przygotował Antoni Sułek

 

Polskie Towarzystwo Socjologiczne jest naukową i zawodową organizacją socjologów polskich. Działa na podstawie Prawa o stowarzyszeniach z 1989 roku oraz Statutu z 19?? roku, z późniejszymi zmianami. Statutowe cele PTS obejmują popieranie rozwoju socjologii, upowszechnianie wiedzy socjologicznej, kształtowanie etyki zawodowej socjologów oraz reprezentowanie interesów członków Towarzystwa w zakresie ich działalności naukowo-zawodowej (§ 9). Do PTS mogą należeć osoby, które ukończyły studia socjologiczne lub pokrewne, a także inne osoby, jeśli posiadają dorobek w zakresie socjologii.

 

Osoby tylko interesujące się socjologią i studenci mogą zostać członkami stowarzyszonymi. Do PTS należą głównie socjologowie, którzy pracują w szkołach wyższych, Polskiej Akademii Nauk i innych instytucjach badawczych. Większość spośród członków pochodzących spoza instytucji akademickich to badacze opinii i rynku oraz pracownicy socjalni. Swoją działalność PTS finansuje ze składek członków, dochodów własnego Zakładu Badań Naukowych, z dotacji Komitetu Badań Naukowych, uczelnianych instytutów socjologii i sponsorów prywatnych.

 

Polskie Towarzystwo Socjologiczne jest drugim w historii towarzystwem o tej nazwie. Pierwsze powstało w 1931 roku, z inicjatywy Floriana Znanieckiego, na I Konferencji Socjologów Polskich w Poznaniu i było jednym z pierwszych towarzystw socjologicznych w Europie. Na jego siedzibę wybrano Warszawę, a na prezesa – Ludwika Krzywickiego. Wcześniej, od 1927 roku działał, stworzony także przez Znanieckiego, Polski Instytut Socjologiczny; łączył on zadania instytutu badawczego z funkcjami towarzystwa naukowego. O działalności przedwojennego PTS niewiele wiadomo, wyjąwszy jego współpracę z PIS w organizacji II Zjazd Socjologów Polskich w Warszawie, w 1935 roku. PTS istniało do wojny; po wojnie nie wznowiło działalności, niektóre jego funkcje pełnił reaktywowany już w 1944 roku PIS (zlikwidowany w 1951 roku, wraz z innymi instytucjami socjologicznymi).

 

Obecne PTS powstało w 1957 roku; jego utworzenie było ważnym faktem w procesie odradzania się socjologii po upadku stalinizmu. W 1956 roku, z inicjatywy Stanisława Ossowskiego i grupy socjologów z Warszawy i Łodzi powstała Sekcja Socjologiczna w Polskim Towarzystwie Filozoficznym. Sekcja zgłosiła akces do Międzynarodowego Stowarzyszenia Socjologicznego (ISA), a w rok potem przekształciła się w samodzielne Polskie Towarzystwo Socjologiczne. Ossowski został przewodniczącym zarządu, a do zarządu weszli: Nina Assorodobraj, Józef Chałasiński, Antonina Kłoskowska, Jan Lutyński, Stefan Nowak, Zygmunt Pióro, Jan Strzelecki i Jan Szczepański. Wraz z rozwojem socjologii szybko rosła liczba członków PTS, nieformalne grupy socjologów i sympatyków socjologii w różnych miastach zakładały oddziały terenowe (Poznań 1959, Łódź i Warszawa 1960, Lublin 1961, Kraków i Wrocław 1963, Toruń 1964), a badacze o wspólnych zainteresowaniach skupiali się w sekcje specjalistyczne, najpierw w ramach oddziałów, a potem – ogólnopolskie. W ciągu kilku lat powstały podstawowe struktury PTS, ukształtował się sposób jego funkcjonowania jako samorządnej i autonomicznej organizacji środowiska socjologicznego oraz jego autorytet społeczny. Działalność Polskiego Towarzystwa Socjologicznego (1) wspiera rozwój socjologii; (2) integruje środowisko socjologów, reprezentuje jego interesy i wyraża opinię; (3) służy profesji socjologicznej.

 

1. Towarzystwo odegrało ważną rolę w rozwoju socjologii w Polsce, gdyż budowało i podtrzymuje jej infrastrukturę społeczną. Rola ta była szczególnie istotna w pierwszym okresie po 1956 roku, gdy badania dopiero się rozpoczynały, warsztat się modernizował, standardy naukowe się tworzyły, a środowisko socjologiczne dopiero powstawało.  Od początku istnienia PTS zebrania i konferencje organizowane przez oddziały i sekcje były podstawową formą pracy Towarzystwa, miejscem prezentacji wyników badań, dyskusji teoretycznych i krytyki naukowej. Elastyczna struktura, mały stopień formalizacji i autonomia PTS wobec władz politycznych czyniły Towarzystwo atrakcyjnym forum, na którym mogły być dyskutowane kwestie, które dopiero pojawiły się w społeczeństwie i w socjologii, problemy interdyscyplinarne i sprawy będące politycznym tabu. PTS było też miejscem środowiskowych spotkań z odwiedzającymi Polskę socjologami zagranicznymi; przybliżały one socjologię światową szerszym kręgom socjologów polskich. Znaczenie zebrań PTS zmalało po 1989 roku, gdy oficjalne instytucje naukowe stały się bardziej elastyczne i zniesiono ograniczenia kontaktów naukowych i wolności słowa. Nadal jednak PTS jest dobrym miejscem dla międzyśrodowiskowych i interdyscyplinarnych spotkań naukowych. PTS organizuje co kilka lat ogólnopolskie zjazdy socjologiczne. Podsumowują one wiedzę o społeczeństwie i pokazują nowe kierunki badań; są też miejscem wymiany myśli o sytuacji socjologii, przemianach ról zawodowych i społecznych powinnościach socjologów. Tematyka zjazdów obrazuje zmiany w społeczeństwie i socjologii polskiej, zaś brak regularności w ich odbywaniu się przed rokiem 1989 pozostaje świadectwem nieufności władz politycznych wobec społeczności socjologów. Pierwszy po wojnie, III Ogólnopolski Zjazd Socjologiczny odbył się w 1965 roku w Warszawie i przedstawił, oparty na badaniach empirycznych, obraz zmian w społeczeństwie polskim pod wpływem industrializacji i nowego ustroju. Kolejne zjazdy odbyły się w Poznaniu (1969, Teoria i badania socjologiczna a praktyka społeczna), Krakowie (1977, Rozwój społeczeństwa polskiego a socjologia), Łodzi (1981, Socjologia polska wobec problemów społecznych kraju), Wrocławiu (1986, sesja inauguracyjna: Ziemie Odzyskane procesy integracji społecznej), Toruniu (1990, Przełom i wyzwania. Teorie zmiany społecznej wobec wyzwań współczesności, 1990), Lublinie (1994, Ludzie i instytucje. Stawanie się ładu społecznego), Katowicach (1997, Śląsk Polska Europa. Zmieniające się społeczeństwo w perspektywie lokalnej i globalnej) i Rzeszowie (2000, Los i wybór. Dziedzictwo i perspektywy społeczeństwa polskiego). Następny, XII Zjazd odbył się w 2004 roku w Poznaniu, skupił się na społecznych aspektach wstąpienia Polski do Unii Europejskiej (Polska w Europie: uwarunkowania i perspektywy). Kolejny obradował w Zielonej Górze nawiazując do problematyki nierównosci społecznych (2007, „Co nas łączy, co nas dzieli?”). Tegoroczny odbędzie sie w Krakowie pod hasłem: Co się dzieje ze społeczeństwem?

Zjazdy były okazją do zaprezentowania dorobku ośrodków, w których się odbywały, i dawały im silne impulsy do rozwoju. Dorobek naukowy zjazdów obrazują i utrwalają wydawane przez PTS księgi pozjazdowe.

 

Sekcje specjalistyczne PTS są małymi środowiskami naukowymi i dają swym członkom możliwość regularnych kontaktów zawodowych; doroczne konferencje niektórych sekcji, na przykład Sekcji Socjologii Religii i Sekcji Antropologii Społecznej, mają już długą tradycję. Działalność sekcji jest istotna zwłaszcza dla socjologów pracujących poza wielkimi miastami i poza dużymi środowiskami zawodowymi. W latach 1960. integracyjną rolę w poważnym stopniu pełniła Sekcja Socjologii Pracy, kierowana przez Wiesława Jędrzyckiego; Sekcja zrzeszała tzw. socjologów zakładowych, rozproszonych po przedsiębiorstwach przemysłowych na terenie całego kraju i przyczyniła się do profesjonalizacji socjologii. W latach 1990. ważną rolę odgrywały ogólnopolskie konferencje Sekcji Metodologii Badań Społecznych, organizowane przez socjologów łódzkich. Niekiedy sekcje są podstawą formowania się nowych specjalności. Przykładem socjotechnika, która rozwinęła się najpierw w ramach Sekcji Socjotechniki PTS, założonej w 1966 roku przez Adama Podgóreckiego.  W 1961 roku PTS utworzyło Polish Sociological Bulletin (od 1993 roku Polish Sociological Review). Czasopismo to – najpierw półrocznik, a od 19?? roku kwartalnik, odegrało dużą rolę we włączaniu dorobku socjologii polskiej do obiegu międzynarodowego. Dla wielu socjologów artykuł w PSB był pierwszą publikacją w językach kongresowych, a przedruki z PSB pojawiały się potem w prestiżowych wydawnictwach zagranicznych. W ostatnich latach Polish Sociological Review publikuje regularnie także prace socjologów zagranicznych, dotyczące zarówno Polski, jak i innych krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Redaktorami naczelnymi PSB/PSR byli kolejno: Stefan Nowak (1966-73), Jerzy Szacki (1974-91), Witold Morawski (1992-96), Jacek Kurczewski (1996-99), Joanna Kurczewska (1999-).  PTS gromadzi i dystrybuuje informację o publikacjach naukowych. Od 1991 roku wydaje biuletyn Bibliograficzna Informacja Bieżąca, który na podstawie informacji nadsyłanych przez autorów i wydawców rejestruje poważną część prac socjologicznych wydawanych w Polsce. BIB ułatwia wprowadzenie do obiegu wielu prac, zwłaszcza publikowanych w małych nakładach, w mniejszych ośrodkach i mniej znanych wydawnictwach. Okazała się ona dobrym sposobem na pokonanie barier informacyjnych w socjologii.  PTS jest miejscem tworzenia się własnych ocen środowiska socjologicznego i hierarchii prestiżu w nauce są one niezależne, a czasem różne od oficjalnych. Ta funkcja zmieniła się po przełomie 1989 roku – gdy z oficjalnych kryteriów ocen w nauce zniknęły względy polityczne, własne oceny środowiska przestają mieć charakter alternatywny względem oficjalnych. Od 1974 roku PTS przyznaje Nagrodę im. Stanisława Ossowskiego za najlepszą książkę napisaną przez autora młodszego pokolenia, a od 19?? roku przyznaje Nagrody im. Floriana Znanieckiego za najlepsze prace magisterskie z socjologii. Osobom szczególnie zasłużonym dla polskiej socjologii PTS nadaje tytuł członka honorowego; otrzymało go dotychczas trzynastu uczonych zagranicznych, często pochodzenia polskiego: Teodor Abel, Stanisław Andreski, Zbigniew Pełczyński i Jerzy Zubrzycki (1988), Melvin Kohn i Jiři Musil (1989), Richard Grathoff (1990), James S. Coleman (1995), Erik Allardt (1996), Jan Sedláček (199?), Feliks Gross (2000), Shmuel N. Eisenstadt (2004) i Władimir Jadow (3009).

 

2. PTS buduje i umacnia społeczność socjologiczną. Skupia socjologów pracujących w rożnych ośrodkach, ogólnopolski charakter mają zjazdy socjologiczne i konferencje sekcji tematycznych. Towarzystwo przyczynia się do niwelacji różnic między wielkimi i mniejszymi ośrodkami także dlatego, że jest zorganizowane terytorialnie a jego władze wybierane są przez delegatów oddziałów terenowych. PTS integruje swych członków przez informację; biuletyn Informacja Bieżąca dostarcza im regularnych informacji o życiu naukowym. PTS podtrzymuje wspólną tradycję środowiska socjologicznego, stosuje uniwersalistyczne kryteria ocen oraz podejmuje zadania oparte na kooperacji, i dzięki temu przeciwdziała dezintegracji środowiska pod wpływem wzmożonego indywidualizmu i konkurencji.  PTS przyczyniło się do uformowania etycznych norm uprawiania socjologii. Ich esencją był postulat braku posłuszeństwa w myśleniu, sformułowany w 1956 roku przez Ossowskiego. Formuła ta obejmowała nie tylko myślenie. PTS uparcie, choć nie zawsze skutecznie, opierało się uzgadnianiu swych decyzji z władzami partyjnymi, spory rozstrzygało na podstawie własnego statutu, a w wyborze władz przestrzegało procedur demokratycznych. Choć postulat braku posłuszeństwa w myśleniu nie przez wszystkich socjologów był przestrzegany, to jednak był powszechnie akceptowany jako wzorzec oceny, a PTS był strażnikiem ethosu w socjologii i w dużej mierze dlatego socjologia polska zachowała znaczną niezależność od władzy politycznej przed 1989 rokiem, a po przełomie 1989 roku Towarzystwo nie miało potrzeby dokonywać krytycznych rozrachunków ze swoją przeszłością.PTS wielokroć wyrażało opinię środowiska socjologicznego w sprawach publicznych, a nawet politycznych. Na początku lat 1970. Towarzystwo zorganizowało krytyczne dyskusje nad kontrowersyjnymi projektami ustawy o tzw. pasożytnictwie społecznym i ustawy psychiatrycznej, a ekspertyzy Sekcji Socjologii Prawa służyły za argumenty przeciw tym projektom. Od drugiej połowy lat 1970-tych PTS stało się miejscem intelektualnej krytyki socjalizmu realnego, prezentacji wyników badań społecznych i koncepcji teoretycznych, które demistyfikowały rzeczywistość ówczesnego systemu. W latach 1980-81 PTS poparło Solidarność i było aktywnym członkiem Komitetu Porozumiewawczego Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych. Wielu socjologów włączyło się w działalność Solidarności i innych ruchów obywatelskich tamtego czasu; niektórzy z nich mieli za sobą praktyczną szkołę demokracji w PTS. W drugiej połowie lat 1980, w ostatnich latach socjalizmu realnego PTS było nie tylko towarzystwem naukowym, lecz także klubem politycznym opozycyjnej części środowiska socjologicznego. Ekspertyza Oddziału Warszawskiego PTS Szanse i warunki ugody społecznej (1986) i raport ZG PTS Społeczeństwo polskie drugiej połowy lat 80-tych. Próba diagnozy stanu świadomości społecznej, znany jako raport Nowaka (1987), zawierały krytyczne analizy systemu i były ważnymi głosami wzywającymi do głębokich reform w Polsce.

 

3. PTS służy profesji socjologicznej, a działalność ta zyskała na znaczeniu po 1989 roku, gdy Towarzystwo uwolniło się od zastępczych funkcji pozanaukowych.  PTS od powstania podejmowało kwestie etyczne uprawiania socjologii. W latach 1980. trwały prace nad Kartą Etyczną socjologa, ale nie doprowadziły one do jej przyjęcia, głównie z powodu trudności rozgraniczenia postulatów etyki obywatelskiej i zawodowej. W latach 1990. natomiast PTS wydało polską edycję Kodeksu Europejskiego Stowarzyszenia Badaczy Opinii i Rynku (ESOMAR) oraz polski przekład Kodeksu Etycznego Amerykańskiego Stowarzyszenia Socjologicznego (ASA). Publikacje te wyraźniej określiły etyczne standardy badań społecznych, ożywiły dyskusje etyczne w środowisku socjologicznym i wprowadziły je do kształcenia socjologów.  PTS zajmuje się publicznym wizerunkiem socjologii – sprawa ta nabrała na znaczeniu wobec rozwoju badań opinii, badań wyborczych i innych badań społecznych oraz intensywnego wykorzystywania ich przez media. PTS organizowało konferencje poświęcone rzetelności i społecznym funkcjom sondaży, reagowało na propagandowe nadużycia badań opinii, upowszechniało standardy publicznej prezentacji wyników badań społecznych oraz śledziło i oceniało jakość relacji prasowych z sondaży opinii. Obecnie troszczą się już o to nowo powstałe organizacje badaczy rynku i opinii. Towarzystwo zajmuje się aktami prawnymi istotnymi dla socjologii i badań społecznych. Przyczyniło się do liberalizacji Ustawy o ochronie danych osobowych z 1997 roku, w części dotyczącej badań społecznych. Ustawa nie uwzględniała dostatecznie prawa do informacji, charakteru badań społecznych i faktu, że badacze już mają wypracowane procedury i etyczne zasady ochrony prywatności badanych. PTS przyczyniło się też do zniesienia zawartego w ordynacji wyborczej surowego zakazu publikowania wyników sondaży przedwyborczych w ciągu 12 dni przed wyborami w latach 2000-01 Sejm ograniczył ten zakaz tylko do dnia poprzedzającego głosowanie. PTS wspiera badania nad historią socjologii polskiej i podjęło badania nad historią własną – w ten sposób rozwija świadomość historyczną środowiska socjologicznego. Wynikiem szeroko zakrojonego przedsięwzięcia jest tom materiałów i wspomnień dotyczących historii PTS, przygotowany przez Elżbietę Tarkowską (1997). Odbyły się konferencje W służbie społeczeństwa czy władzy? Socjologia polska w latach 1944-1989(Toruń 1995) i Narodziny badań opinii publicznej w Polsce (Warszawa 1998). Pod auspicjami PTS, staraniem Włodzimierza Wincławskiego na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu powstało (2000) Archiwum Socjologii Polskiej. Archiwum gromadzi dokumenty biograficzne i urzędowe oraz inne materiały; posiada m.in. papiery po Józefie Chałasińskim i Adamie Podgóreckim. Polskie Towarzystwo Socjologiczne uczestniczy w międzynarodowym życiu socjologicznym. Stanisław Ossowski był jednym z założycieli Międzynarodowego Stowarzyszenia Socjologicznego (ISA). Jako przedstawiciel socjologii polskiej podpisał w 1949 roku w Oslo jego deklarację założycielską, był tam jedynym uczonym z Europy Wschodniej. PTS jest kolektywnym członkiem ISA od chwili swego powstania. PTS współpracuje z ISA w organizacji kongresów i konferencji naukowych oraz publikowaniu jego wydawnictw. Od kongresu w Amsterdamie w 1956 roku Polacy biorą udział w Światowych Kongresach Socjologicznych, organizowanych przez ISA. Socjologowie polscy pełnili w ISA ważne funkcje. W latach 1959-62 Ossowski był wiceprezydentem, a w latach 1966-70 Jan Szczepański był prezydentem ISA. W latach 1974-78 wiceprezydentem ISA była Magdalena Sokołowska, a w latach 1988-2002 był nim Piotr Sztompka, który w kadencji 2002-2006 był prezydentem ISA. PTS współpracuje także z Europejskim Stowarzyszeniem Socjologicznym (ESA) i innymi organizacjami międzynarodowymi, które zrzeszają socjologów. Utrzymuje też kontakty dwustronne z towarzystwami socjologicznymi krajów Europy Środkowej i Wschodniej.

 

Wydawnictwa ciągłe:

Polish Sociological Review (do 1993 r. Polish Sociological Bulletin, 1961-; Informacja Bieżąca, 198? -; Bibliograficzna Informacja Bieżąca, 1991-.

 

Źródła:

Archiwum PTS w Biurze PTS: dokumentacja działalności bieżącej i sprawozdania roczne, dokumentacja zjazdów socjologicznych Informacja Bieżąca, 198?-.Literatura: E. Tarkowska (red.), Z dziejów Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Wspomnienia i materiały, t. 1, Warszawa 1997 (mpis w Biurze PTS); N. Kraśko, Z dziejów Polskiego Towarzystwa Socjologicznego: pierwsze dziesięciolecie, Kultura i Społeczeństwo 1999 nr 4 s. 151-73; A. Sułek, Polskie Towarzystwo Socjologiczne w okresie przemian, Nauka Polska 1992 nr 4 s. 127-31; tegoż, Przeszłość przyszłości, Nauka 1998 nr 2 s. 245-51; tegoż, Wielorakie i zmieniające się funkcje Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, Studia Socjologiczne 2001 nr 2 s. 67-84; J. Tarkowski, Nauki polityczne a socjologia: odmienne reakcje na kryzys, w: Socjologia świata polityki, t. 1, Warszawa: ISP PAN 1994.

Rok zał.: 1957.

 

Siedziba: Warszawa, ul. Nowy Świat 72; tel/fax.(22) 826 77 37; e-mail:pts@ifispan.waw.pl.

 

Oddziały terenowe: Białystok, Gdańsk, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Opole, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra.

 

Liczba członków:

1300

 

Sekcje:

Historii Socjologii, Metodologii Badań Społecznych, Socjologii Miasta, Socjologii Wsi i Rolnictwa, Socjologii Nauki, Socjologii Pracy, Socjologii Medycyny, Socjologii Prawa, Socjologii Dewiacji i Kontroli Społecznej, Socjotechniki, Socjologii Religii, Pracy Socjalnej, Antropologii Społecznej, Kół Naukowych, Socjologii Młodzieży i Edukacji, Socjologii Jakościowej i Symbolicznego Interakcjonizmu, Socjologicznych Problemów Bezpieczeństwa Narodowego.

 

Władze:

Walne Zgromadzenie Delegatów, Zarząd Główny, Przewodniczący PTS.  Przewodniczący PTS: Stanisław Ossowski (1957-63), Nina Assorodobraj (1964-68), Władysław Markiewicz (1969-72), Jerzy Szacki (1972-76), Stefan Nowak (1976-1983), Janusz Ziółkowski (1983-89), Antonina Kłoskowska (1989-1994), Antoni Sułek (1994-98), Andrzej Kojder (1998-2002), Włodzimierz Wesołowski (2002-2005), Piotr Gliński (2005-2011). Grażyna Skąpska (2011 – …)

 

 

Zob. także Wiśniewski R., Pawlak M., Tradycja i teraźniejszość Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, w:
„Towarzystwa Naukowe w Polsce: dziedzictwo, nauka, kultura, trwanie” pod red. Z. Kruszewskiego.